جدایی والدین گاهی به اختلاف‌های حقوقی طولانی بر سر حضانت، دیدار با فرزندان و پرداخت نفقه می‌انجامد. در چنین شرایطی، کودکان ممکن است از نظر روانی تحت فشار قرار بگیرند و حضور در دادگاه و بیان خواسته‌هایشان نیز برای آن‌ها تجربه‌ای دشوار باشد. دکتر جنیفر نادولنی، وکیل متخصص حقوق خانواده در آلمان، در گفت‌وگو با روزنامه «آبندبلات هامبورگ» درباره پیامدهای اختلاف‌های خانوادگی برای کودکان، حقوق والدین و راه‌های کاهش آسیب‌های ناشی از جدایی توضیح داده است. او تأکید می‌کند که منافع و سلامت کودک باید در همه تصمیم‌گیری‌ها در اولویت باشد.
حل اختلاف والدین بدون مراجعه به دادگاه
دکتر جنیفر نادولنی (Jennifer Nadolny) سال‌هاست در زمینه حقوق خانواده فعالیت می‌کند و به گفته خودش، تاکنون در حدود سه هزار و ۵۰۰ پرونده از مادران و پدران نمایندگی حقوقی کرده است. دفتر وکالت او در شهر اِسن (Essen) در ایالت نوردراین-وستفالن قرار دارد، اما در سراسر آلمان به موکلان خود خدمات حقوقی ارائه می‌دهد.
این وکیل معتقد است تعداد جدایی‌های همراه با اختلاف‌های شدید در سال‌های اخیر افزایش یافته است. او می‌گوید تلاش می‌کند پیش از مراجعه به دادگاه، راهی برای توافق میان والدین پیدا کند.
به گفته نادولنی، کمبود نیروی انسانی در دادگاه‌های خانواده آلمان یکی از عواملی است که روند رسیدگی به پرونده‌ها را طولانی می‌کند. طولانی شدن این روند می‌تواند فشار زیادی بر والدین و کودکان وارد کند و باعث شود برخی والدین از روند قضایی ناامید شوند یا احساس کنند از حمایت کافی برخوردار نیستند.
نادولنی بر گفت‌وگوی مستقیم میان والدین تأکید دارد و معتقد است برای رسیدن به توافق باید راه‌حل‌هایی مشخص و عملی پیدا کرد که بتوان در کوتاه‌مدت آن‌ها را اجرا کرد. به گفته او، در بسیاری از موارد می‌توان درباره حضانت، دیدار با فرزندان و پرداخت نفقه، بدون مراجعه به دادگاه به توافق رسید. اگر روند رسیدگی قضایی بیش از حد طول بکشد، والدین نیز می‌توانند از راهکارهای قانونی برای تسریع آن استفاده کنند.
منافع کودک چیست و چرا اهمیت دارد؟
مفهوم «منافع کودک» در اختلاف‌های خانوادگی و پرونده‌های حضانت نقش اساسی دارد. با این حال، به گفته نادولنی، این مفهوم تعریف حقوقی مشخص و یکسانی ندارد که بتوان آن را در همه پرونده‌ها به یک شکل به کار برد.
این وکیل معتقد است کودک باید در محیطی سالم رشد کند و درگیر اختلاف‌های پدر و مادرش نشود. او باید بتواند هر دو والد را به یک اندازه دوست داشته باشد، بدون آن‌که احساس کند دوست داشتن یکی از آن‌ها به معنای بی‌وفایی به دیگری است.
نادولنی تأکید می‌کند که والدین باید تا حد امکان به‌جای صحبت با فرزند درباره اختلاف‌هایشان، مستقیماً با یکدیگر گفت‌وگو کنند. کودکان نباید به ابزاری برای ادامه اختلاف‌های والدین تبدیل شوند و هیچ‌یک از والدین نیز نباید نزد فرزند تحقیر یا بی‌ارزش جلوه داده شود. به گفته او، چنین رفتاری کودک را درگیر تعارض وفاداری می‌کند و ممکن است او را در موقعیتی قرار دهد که احساس کند باید میان پدر و مادرش یکی را انتخاب کند.
او همچنین به والدینی اشاره می‌کند که با وجود داشتن حق حضانت و دیدار با فرزند، کودک را طبق توافق به والد دیگر تحویل نمی‌دهند. نادولنی می‌گوید در چنین مواردی، احساسات شخصی والدین اغلب نشان می‌دهد که اختلاف میان آن‌ها هنوز حل نشده است. او این موضوع را صریحاً با موکلان خود مطرح می‌کند و یادآوری می‌کند که منافع کودک باید بر اختلاف‌های شخصی والدین اولویت داشته باشد.
وقتی کودک باید در دادگاه صحبت کند
یکی از موضوعات مهم در پرونده‌های حضانت، شنیدن نظر کودک در دادگاه است. نادولنی معتقد است کودکان باید فرصت داشته باشند دیدگاه خود را بیان کنند، اما باید بررسی شود که آیا آنچه می‌گویند، بازتاب خواسته واقعی آن‌هاست یا تحت تأثیر یکی از والدین قرار گرفته‌اند.
به گفته این وکیل، گاهی از کودک انتظار می‌رود در مدت حدود ۲۰ دقیقه، احساسات و مسائل درونی خود را در محیطی ناآشنا و دلهره‌آور مانند دادگاه بیان کند. او این وضعیت را برای کودکان دشوار می‌داند و معتقد است ساختمان دادگاه محیطی سرد است که لزوماً برای کودک فضایی بی‌طرف و آرام به شمار نمی‌رود.
نادولنی پیشنهاد می‌کند که در صورت امکان، گفت‌وگو با کودکان در محیطی آشنا مانند مدرسه یا زمین بازی انجام شود، نه در فضای رسمی دادگاه. او همچنین بر ضبط جلسات گفت‌وگو با کودکان تأکید می‌کند تا بعداً بتوان بررسی کرد که آیا پرسش‌های القایی بر پاسخ‌های آن‌ها تأثیر گذاشته است یا نه.
این وکیل معتقد است قضات نیز باید با مباحث پایه روان‌شناسی آشنا باشند و برای درک بهتر وضعیت کودکان و تأثیر اختلاف‌های والدین بر آن‌ها آموزش ببینند.
نظر کودک و نقش گزارش‌های کارشناسی در دادگاه
به گفته نادولنی، خواست کودک یکی از عوامل مهم در تصمیم‌گیری درباره حضانت است، اما تشخیص خواسته واقعی او همیشه آسان نیست. از همین رو، او بر ضرورت آشنایی قضات با مباحث روان‌شناسی تأکید می‌کند و معتقد است دادگاه‌ها باید تغییرات جامعه و شرایط زندگی کودکان را در نظر بگیرند.
موضوع دیگری که این وکیل مطرح می‌کند، نحوه برخورد قضات با گزارش‌های کارشناسی است. این گزارش‌ها که گاهی بسیار مفصل‌اند، می‌توانند در تصمیم‌گیری درباره وضعیت کودک نقش مهمی داشته باشند. نادولنی می‌گوید از جریان جلسه دادگاه می‌توان دریافت که آیا قاضی گزارش کارشناسی را مطالعه کرده است یا نه.
او همچنین یادآوری می‌کند که هیچ‌کس را نمی‌توان به‌سادگی مجبور به انجام ارزیابی کارشناسی کرد. به گفته نادولنی، اگر یکی از والدین این ارزیابی را نپذیرد، نباید صرفاً به همین دلیل تصمیم او را به زیانش تفسیر کرد.
دور شدن کودک از یکی از والدین؛ چه عواملی نقش دارند؟
در برخی پرونده‌های خانوادگی، یکی از والدین مانع دیدار فرزند با والد دیگر می‌شود یا کودک را به شکلی درگیر اختلاف‌های خود می‌کند. نادولنی تأکید دارد که هر پرونده باید جداگانه بررسی شود و نمی‌توان درباره همه خانواده‌ها یکسان قضاوت کرد.
او پدیده بیگانگی کودک از یکی از والدین را انکار نمی‌کند، اما تأکید می‌کند که این وضعیت یک سندرم نیست، بلکه پدیده‌ای است که باید با توجه به شرایط هر خانواده بررسی شود. به گفته او، در هر پرونده باید مشخص شود که آیا کودک تحت تأثیر یا دست‌کاری یکی از والدین قرار گرفته است یا عواملی دیگر، از جمله نپذیرفتن رابطه عاطفی کودک با والد دیگر، در این وضعیت نقش دارند.
نادولنی می‌گوید هنگامی که احتمال بیگانگی کودک از یکی از والدین را مطرح می‌کند، از پژوهش‌ها و منابع علمی در پرونده استفاده می‌کند تا همه افراد دخیل در رسیدگی، از جمله قضات، شناخت دقیق‌تری از این پدیده داشته باشند. به باور او، پژوهش‌های علمی مشخص می‌توانند در چنین پرونده‌هایی بسیار مفید باشند.
این وکیل همچنین از برخورد سرد و بی‌احساس برخی قضات در پرونده‌های خانوادگی انتقاد می‌کند. او می‌گوید گاهی در دادگاه این احساس را دارد که انگار درباره یک وسیله صحبت می‌شود، نه درباره یک کودک. نادولنی می‌گوید دوست دارد عکس کودک روی میز قاضی باشد تا همه به یاد داشته باشند که تصمیم‌ها درباره زندگی چه کسی گرفته می‌شود. او در یکی از پرونده‌ها واقعاً عکس کودکی را روی میز قاضی گذاشته است.
حضانت مشترک به معنای پایان مسئولیت مالی نیست
نفقه و مسئولیت مالی والدین نیز از موضوعاتی است که نادولنی به آن می‌پردازد. به گفته او، کودک حتی در مدل حضانت متناوب، که در آن بخشی از زمان را نزد مادر و بخشی را نزد پدر زندگی می‌کند، همچنان حق دریافت نفقه دارد. این نوع تقسیم زمان به‌خودی‌خود مسئولیت مالی والدین را از بین نمی‌برد.
نادولنی این تصور را نادرست می‌داند که والد بیکار از پرداخت نفقه معاف است. به گفته او، حتی اگر درآمد یک والد برای پرداخت نفقه کافی نباشد، ممکن است از او انتظار برود برای تأمین هزینه‌های فرزند، شغل دیگری نیز پیدا کند.
این وکیل می‌گوید در تجربه کاری خود بارها دیده است که برخی مادران برای دریافت نفقه پرداخت‌نشده از پدر اقدام قانونی نمی‌کنند؛ زیرا نگران‌اند که این کار اختلاف‌های تازه‌ای بر سر حضانت به وجود بیاورد.
موضوع تحصیل فرزندان نیز از مواردی است که به گفته نادولنی، والدین باید درباره آن آگاه باشند. والدینی که حضانت مشترک دارند، باید درباره مسیر تحصیلی فرزندشان با یکدیگر تصمیم بگیرند. حتی والدی که حضانت فرزند را بر عهده ندارد نیز حق دارد درباره وضعیت تحصیلی او اطلاعات دریافت کند.
نادولنی همچنین این تصور را نادرست می‌داند که والد هنگام جابه‌جایی محل سکونت، حتی اگر فقط چند خیابان دورتر نقل مکان کند، نیازی به اطلاع دادن به والد دیگر ندارد. او بر اهمیت ارتباط و اطلاع‌رسانی میان والدین پس از جدایی تأکید می‌کند تا از شکل‌گیری اختلاف‌های تازه جلوگیری شود.
