نمایشگاه «کرویتسبرگ؛ هنر و مهاجرت از دهه ۱۹۶۰» از ماه سپتامبر در موزه «گروپیوس باو» برلین برپا شده است. این نمایشگاه تاریخچه حضور «کارگران مهمان»، یکی از نخستین گروه‌های مهاجر به برلین غربی، و اسکان بسیاری از آن‌ها در محله کرویتسبرگ را از دریچه نگاه هنرمندان آن زمان به نمایش می‌گذارد. در نوشته پیشِ‌رو نگاهی به آثار این نمایشگاه و روند زندگی کارگران مهمان دارم.
نام محله کرویتسبرگ برلین با زندگی «کارگران مهمان» گره خورده است؛ کارگرانی که به‌ویژه از دهه ۱۹۶۰ گروه گروه وارد آلمان غربی شدند تا کمبود نیروی این کشور را جبران کنند. کارگران مهمان که بیشتر از ترکیه، برخی کشورهای اروپایی و حتی کره جنوبی آمده بودند، در محله‌های فقیرنشین برلین مانند کرویتسبرگ و نوی‌کلن اسکان داده شدند. خانه‌های آن‌ها چندان شباهتی به آپارتمان‌هایی که این روزها در این محله‌ها می‌بینیم نداشت. ساختمان‌های کهنه‌ای بودند که از بمباران جنگ جهانی دوم جان به‌در برده بودند و چاردیواری سست آن‌ها میزبان تازه‌واردانی بود که همه چیز آلمان برایشان بیگانه می‌نمود.
کودکان مهاجر در ویرانه‌های جنگ جهانی دوم
نمایشگاه با تصویری بزرگ از کودکان مهاجر آغاز می‌شود که در پیاده‌رو نشسته‌اند و روی زمین نقاشی می‌کشند. دختربچه‌ها چند خانه با شیروانی بلند کشیده‌اند که به هم چسبیده‌اند و درها و پنجره‌هایشان بسته است. این‌که آیا خانه‌های رویایی‌شان را کشیده‌اند یا نقاشی بازتابی از وضعیت کنونی‌شان است، مشخص نیست. اما آن‌چه آشکار است این است که «خانه» و «زندگی خانوادگی» یکی از دغدغه‌های کودکان مهاجر بوده است.
در ویدیویی که پخش می‌شود، زنی تُرک می‌گوید: «آپارتمان‌ها کوچک بودند. دستشویی بیرون بود و حمام هم در خانه‌ها نبود. بچه‌ها بعد از مدرسه در خرابه‌های به‌جا مانده از جنگ بازی می‌کردند. پدر و مادرها مجبور بودند ساعت‌های زیادی از روز را کار کنند و وقتی به خانه برمی‌گشتند، فرصتی برای رسیدگی به بچه‌ها و گذراندن وقت با آن‌ها نداشتند.»
نبود کلاس زبان آلمانی برای کارگران مهاجر
آلمان غربی در دهه‌های ۶۰، ۷۰ و ۸۰ هیچ برنامه آموزش زبانی برای کارگران مهمان بزرگسال در نظر نگرفته بود. کارگران مهمان بی‌آنکه کلمه‌ای زبان آلمانی بلد باشند، سر کار می‌رفتند و نمی‌توانستند با رئیس و همکاران آلمانی‌شان ارتباط برقرار کنند. گذشته از این، پایین‌ترین دستمزد را دریافت می‌کردند و در محله‌های فقیرنشین زندگی می‌کردند که خود «تبعیضی آشکار» محسوب می‌شود.
کودکان مهاجر مدرسه می‌رفتند، اما برعکس امروز، هیچ معلم دوزبانه‌ای در مدرسه‌ها نبود که زبان آلمانی را برای بچه‌ها به زبان مادری‌شان توضیح دهد. بچه‌ها می‌بایست در کنار کودکان و معلمان آلمانی به دریافتی از زبان می‌رسیدند. این کودکان وظیفه سنگین‌تری را هم در زندگی بر دوش داشتند. آن‌ها باید همواره به عنوان مترجم همراه بزرگ‌ترها به ساختمان‌های دولتی می‌رفتند و کارها را رتق‌وفتق می‌کردند. یکی از روایت‌های دردناک این نمایشگاه مربوط به دختری نوجوان است که اوایل دهه ۷۰ به‌دلیل همه این فشارها از پنجره بالاترین طبقه ساختمانشان پایین پرید و به زندگی خود پایان داد.
زندگی هنرمندان در کنار کارگران مهاجر در کرویتسبرگ
بخش بزرگی از آثار هنری نمایشگاه متعلق به هنرمندانی است که آن روزها برای ثبت زندگی مهاجران به محله کرویتسبرگ نقل مکان کردند. این هنرمندان نیز در کنار آلمانی‌ها و مهاجران ساکن این محله، بخش قابل‌توجهی از ساکنان را تشکیل می‌دادند. آن‌ها می‌توانستند با قیمتی ارزان‌تر استودیو اجاره کنند و از نزدیک با زندگی کارگران مهمان در تماس باشند.
اکبر بهکلام، نقاش، و سهراب شهیدثالث، کارگردان، دو هنرمند ایرانی هستند که آثارشان در این نمایشگاه به نمایش در آمده است. فیلم «در غربت» (۱۹۷۵) ساخته سهراب شهیدثالث با بازی پرویز صیاد در یکی از سالن‌ها پخش می‌شود. این فیلم درباره یک مهاجر ترک است که در کارخانه پرس‌کاری کار می‌‌کند و هر روز از محله کرویتسبرگ با مترو سر کار می‌رود.
زنان مهاجر در لباس کارگری
یکی از اتاق‌های نمایشگاه به پرتره‌ها، عکس‌ها و نقاشی‌هایی از زنان کارگر می‌پردازد که در کارخانه‌ها پای دستگاه‌های خط تولید ایستاده‌اند؛ درحالی‌که، کمتر نشانه‌ای از زنانگی در خود دارند. این زن‌ها که هر یک گذشته‌ای را از زادگاهشان به همراه آورده‌اند، در کشور جدید مجالی برای سخن گفتن از آن نمی‌یابند. انگار زنانگی خود را با آن لباس‌های رنگارنگ و عطر و بوها پشت در کارخانه‌ها جا گذاشته‌اند و حالا در زندگی جدید بیشتر زمان خود را در لباس‌های کارگری می‌گذرانند. طرح‌های کشیده شده از چهره‌ها و زندگی آن‌ها فضایی خاکستری دارد و نگاه آن‌ها خالی است.
تفریح و سرگرمی کارگران مهمان در برلین
کارگران مهمان که در ابتدا «کارگران موقت» محسوب می‌شدند، پس از چند سال توانستند در کشور جدید تاحدودی خود را پیدا کنند. برخی از آن‌ها تصمیم به ماندن گرفتند و دیگر به زادگاهشان برنگشتند. تفریح‌ها، نوآوری‌ها و لحظات شادی که سپری می‌کردند در این نمایشگاه از قلم نیفتاده است. پیک‌نیک‌هایی که می‌رفتند و کبابی که درست می‌کردند یا برخی آخرهفته‌هایی را که در بارها می‌گذراندند، از جمله موضوع آثار هنرمندان است.
نخستین واکنش مهاجرین در فضای سیاسی برلین
ردپای این مهاجرین را همچنین می‌توان در فضای سیاسی برلین دید. در دهه ۷۰ که سنا تصمیم به تخریب ساختمان‌های قدیمی گرفته بود، بسیاری از اهالی کرویتسبرگ ساختمان‌های قدیمی را در اعتراض به تصمیم دولت مصادره کردند. مهاجرین نیز از این حرکت اعتراضی حمایت کردند و به تظاهرات‌ها پیوستند. در نتیجه این حرکت‌های اعتراضی، دولت از تخریب ساختمان‌های قدیمی منصرف شد و رای بر مرمت آن‌ها داد. از همان سال‌ها، ساختمان‌های مسکونی جدیدی نیز در برلین غربی، از جمله کرویتسبرگ، ساخته شد. ترکیب ساختمان‌های جدید و آپارتمان‌های مرمت‌شده نمایی را تشکیل می‌دهند که امروزه در این محله از برلین شاهد آن هستیم.
نمایشگاه «کرویتسبرگ؛ هنر و مهاجرت از دهه ۱۹۶۰» تا اول ژانویه ۲۰۲۷ در موزه گروپیوس باو برپا خواهد بود. برای اطلاعات بیشتر از زمان بازدید، تهیه بلیت و آدرس موزه این‌جا کلیک کنید.
