فرهاد بابایی نویسنده ایرانی است که با دریافت بورسیهی «نویسندگان در خطر» ICORN و با همکاری DAAD به برلین آمده است. امسال در چهارچوب فستیوال بینافرهنگی تمپلهوف ـ شونبرگ با او دیدار و گفتوگویی خواهیم داشت. این فستیوال از ۱۳ نوامبر آغاز میشود و با برنامههای فرهنگی گوناگون جنبوجوشی تازه در این منطقه برلین ایجاد میکند. ما، رسانه «امل نیوز»، نیز با دو رویداد ادبی در آن حضور خواهیم داشت. نخستین دیدار با فرهاد بابایی ۲۰ نوامبر به زبانهای فارسی و آلمانی برگزار میشود. از علاقهمندان دعوت میکنیم برای پیوستن به ما نام خود را در این لینک ثبت کنند.
«بزرگبابای آنتندار»، «جناب آقای شاهپور گرایلی همراه خانواده»، «پدرپشه»، «برج» و چند رمان دیگر نوشتهی فرهاد بابایی، نویسنده ایرانی، هستند که از دو سال پیش در برلین زندگی میکند. میگوید: «در ایران تن به سانسور کتابهایم ندادم. دو کتابم پس از چاپ ممنوع شدند و بقیه را هم یا باید زیرزمینی منتشر میکردم یا خارج از کشور.» او پس از انتشار چند عنوان از کتابهایش بهصورت زیرزمینی و نیز خارج از ایران با تهدید و آزار روبهرو شد و بهناچار ایران را ترک کرد. فرهاد بابایی سه سال پیش با بورسیه ICORN به براتیسلاوا آمد و پس از آن با بورسیه DAAD به برلین نقل مکان کرد. او در کنار نوشتن نقاشی میکشد، عکاسی میکند و سالها بهعنوان ناظر چاپ و گرافیست کار کرده است.
زندگی انسان ایرانی زیر سایه جنگ ایران و عراق در رمان «بزرگبابای آنتندار»
فرهاد بابایی در آثار داستانیاش بیشتر به روابط خانوادگی تهرانیها میپردازد و همچنین جامعهای که روزمرگیهایش از در و دیوار آپارتمانهای شهر بالا میزند، به درون اتاقها میخزد و یقهی اعضای خانوادهها را میگیرد. در رمان «بزرگبابای آنتندار» زندگی یک خانواده را زیر سایه جنگ ایران و عراق از نگاه پسر نوجوان خانواده روایت میکند؛ جنگی که بمبها و ترکشهایش نه چهاردیواری خانهها را میشناسند و نه مرز بدن آدمها را:
«شب خیلی طول میکشه. هر چی میخوابیم صبح نمیشه. همه دیوارهای خونهمون افتاده روی زمین. خونه بغلی انگار مال ما شده. همه جا بزرگه. من و بابا انگار افتادیم کنار هم. چشماش بستهس. صدای سوت و بوغ رادیو از تو گوشاش میآد. مامان هم افتاده روی فتانه و خون بدنش با صورت فتانه قاطی شده. یه آهن رفته توی سرم و از پشت کلهم زده بیرون. خیلی داغه. یه چشمم چسبیده سر آهنه. هیچوقت با همسایهها یه جا نخوابیده بودیم. اونقدر خاک رومون ریخته شده که نفسم از چشمام در میآد.» (بخش ۷، صفحه ۲۴)
فرهاد بابایی خود را نویسندهای در تبعید میداند، نه مهاجر. میگوید: «مهاجرت یک تصمیم شخصی است برای تحصیل، کار یا زندگی بهتر. تبعید اما فرق میکند. کسی که در کشور خودش امنیت جانی ندارد و نمیتواند زندگی نرمالی داشته باشد، ناخواسته مجبور به ترک کشور میشود.»
سانسور ادبیات به قیمت تهدید امنیت نویسنده در ایران
آنچه زندگی نویسنده ایرانی را از حالت نرمال خارج میکند طبیعتا رابطه مستقیمی با فقدان آزادی بیان و سانسور سنگین حکومتی دارد. بابایی میگوید: «هشت سالِ ریاست جمهوری احمدینژاد در لیست سیاه بودم و هیچ کتابی از من چاپ نشد. مجموعه داستان «پدر عزرائیل» که در دورهی خاتمی مجوز انتشار گرفته بود، با روی کار آمدن احمدینژاد توقیف شد.» در دورهی ریاست جمهوری حسن روحانی هم شرایط تغییری نکرد. بابایی به رمان «جناب آقای شاهپور گرایلی همراه خانواده» اشاره میکند: «این رمان بعد از هشت سال در دورهی روحانی مجوز گرفت، اما پس از چاپ دوم توقیف و از نمایشگاه کتاب تهران جمعآوری شد. دو گزارش تند درباره آن در روزنامههای کیهان و فارس منتشر شد که آن را به ترویج نگاه سوء به محارم و آموزش فحش و عبارات رکیک متهم کردند.»

از او میپرسم که آیا پس از مهاجرت این مشکلات رفع شدهاند یا آنکه با چالشهای تازهای روبهرو است. میگوید: «اینجا دیگر با ترس نمینویسم و نگران این نیستم که حاصل کارم توقیف شود یا امنیتم به خطر بیفتد. یکی از چالشهای من اما زبان است. داستانها وقتی در جامعهای دیگر نفس میکشند که ترجمهای دقیق و قابلفهم داشته باشند. چالش دیگرم ارتباط با ناشران است، بهویژه پیدا کردن پلی برای وصل شدن به جامعه ادبی برلین و شروع گفتوگو. اینجا بیشترِ وقتهایی که فارسی مینویسم، سایه ترجمه را بالای سرم حس میکنم و مدام از خودم میپرسم: اگر روزی مترجمی کتابم را ترجمه کند، آیا میتواند مفهوم را درست منتقل کند؟ و موضوع داستان برای خواننده آلمانی چقدر جذاب خواهد بود؟ در کنار اینها، بزرگترین چالش من تمدید اقامت و بوروکراسی اداری مربوط به آن است. این دیگر چالش نیست، بلکه کابوس من است؛ تبعید یعنی اینکه نتوانم برگردم و هر تمدید اقامت یادآور همین است.»
«من دارم تمرین چشمک زدن میکنم. میگم: این زیر که کسی نمیبینه بابا! نه خمینی هست نه معلم دینیمون. […] میرم سر کوچهای که خونهی رضوانی توش بود. کوچه دیگه بنبست نیست، تهش باز شده و خیابون پشتی که خونهی فرشاد توشه پیداست. وایمیسم جایی که با مهرداد دعوا کرده بودم. بوی عرق دوتاییمون میاد. از توی همون پنجرهای که آتوسا با مهرداد حرف میزد، یه دختربچه سرشو آورده بیرون […] تا شب وایمیسم همونجا و زیپ شلوارمو بالا و پایین میکشم و چشمک میزنم. زودی برمیگردم و چشمم رو باز میکنم. برای مهرداد تعریف میکنم کجا رفته بودم. یهوری میشه طرف من و یه عالم دل و روده آویزون میشه ازش.» (بزرگبابای آنتندار، بخش ۱۱، صفحه ۳۳)
«کشتارهای جمهوری اسلامی مرا لال میکند»
بابایی نیز مانند دیگر مهاجران و تبعیدیان از راه دور شاهد جنگ و کشتار مردم ایران بوده است. درباره اینکه این اتفاقها چگونه بر آفرینش ادبی او تاثیر گذاشته میگوید: « من از نسلی هستم که جنگ هشتساله ایران و عراق را تجربه کرده است؛ آنزمان سهساله بودم و وقتی جنگ تمام شد دوازدهساله. سالها بعد، وقتی سراغ نوشتن رفتم، فهمیدم در آن سالها حجم زیادی تروما در ناخودآگاهم جمع شده است. مدتها طول کشید تا بتوانم آنها را احضار کنم، ببینمشان و با آنها کنار بیایم. بعد وقتی در خودآگاهم تهنشین شدند، توانستم دربارهی آنها بنویسم.
امروز هم وضع همین است. حجم کشتارهای جمهوری اسلامی مرا لال میکند. هضمش سخت است. چه کسی میتواند کشتار هزاران نفر را در دو روز باور کند؟ کدام نویسنده میتواند هر روز با خبر اعدام از خواب بیدار شود و هر روز فیلمهای عزاداری پدران و مادران ایرانی بر سر قبر فرزندانشان را ببیند و بعد برود بنشیند و داستان بنویسد؟ شاید کسانی باشند، ولی من نمیتوانم؛ شاید چند سال بعد بتوانم. ادبیات به تهنشین شدن و فکر کردن و درک کردن نیاز دارد، اما جنایت به هیچکدام از اینها نیازی ندارد.»
بابایی در تهران به دنیا آمده و سالها آنجا زندگی کرده است. با در و دیوارش آشناست و آنجا را خوب میشناسد. برلین اما شهر تازهی اوست؛ جایی که کنار گوشههای زیادی برای کشف و شناختن دارد. از او دربارهی تصویر ذهنیاش از این دو شهر میپرسم. میگوید: «بیش از ۴۰ سال در تهران زندگی کردهام و طبیعتا برایم پر از خاطره و یادمان است. حافظهی من با این شهر و مردمش پر شده و همچنین اتفاقهایی که در آن افتاده است. در برلین قوانین و فرهنگ متفاوت است، اما در سرعت زندگی شهری و اضطراب پنهان آن، شباهتهایی با تهران وجود دارد. خانه برای کسی که در تبعید است همچنان همان خانه باقی میماند، اما چون از آن دور است، ناخودآگاه سعی میکند آن خانه را دوباره اینجا بازسازی کند.»