پس از پیروزی AfD با ۴۳.۸ درصد آرا در انتخابات ایالتی زاکسنآنهالت، بحث درباره آینده سیاست عدم همکاری احزاب آلمان با این حزب راستگرا دوباره شدت گرفته است. این سیاست که در آلمان به «دیوار آتش» معروف است، قرار بود مانع همکاری سیاسی با AfD و رسیدن این حزب به قدرت شود.
مبنای این رویکرد به فبروری/فوریه ۲۰۱۸ بازمیگردد؛ زمانی که کنگره حزب دموکرات مسیحی آلمان (CDU) در اشتوتگارت، عدم همکاری با AfD را بهعنوان یک خط قرمز سیاسی تثبیت کرد. تقریباً همه احزاب سیاسی آلمان، بهجز اتحاد سارا واگنکنشت (BSW)، از این رویکرد حمایت کردهاند. یکی از اهداف آن، محدود کردن رشد انتخاباتی AfD بود؛ هدفی که تاکنون محقق نشده است. اکنون نتیجه انتخابات زاکسنآنهالت نشان داده است که هدف دیگر این سیاست، یعنی دور نگه داشتن AfD از قدرت، نیز با چالش جدی روبهرو شده است.
«دیوار آتش» از مدتها پیش ترک برداشته است
فریدریش مرتس، صدراعظم آلمان و رئیس حزب دموکرات مسیحی (CDU)، همچنان بر سیاست فاصلهگیری از AfD تأکید دارد. در مقابل، مارکوس زودر، نخستوزیر ایالت بایرن و رئیس حزب سوسیال مسیحی (CSU)، موضع متفاوتی دارد. زودر در برنامه تلویزیونی «Maischberger» شبکه ARD گفت: «مفهوم دیوار آتش شکست خورده است.»
فیلیپ آدورف، کارشناس پوپولیسم از دانشگاه بن، نیز معتقد است «دیوار آتش» از مدتها پیش در حال ترک خوردن است. به گفته او، موفقیت سیاست کنار گذاشتن AfD از قدرت همواره به این وابسته بوده که این حزب از نظر انتخاباتی در سطح نسبتاً پایینی باقی بماند.
آدورف توضیح میدهد که کنار گذاشتن حزبی با حدود ۱۰ تا ۱۵ درصد آرای رأیدهندگان از روند تشکیل دولت نسبتاً آسان است، اما زمانی که سهم یک حزب به ۳۰ درصد یا بیشتر برسد، ادامه این سیاست دشوارتر میشود.
با این حال، آدورف تأکید میکند که در حال حاضر میتوان از پایان «دیوار آتش» تنها در زاکسنآنهالت سخن گفت و هنوز نمیتوان این وضعیت را به سراسر آلمان تعمیم داد.
حفاظت از دموکراسی یا احترام به رأی مردم؟
کنستانتین وورتمن، پژوهشگر احزاب سیاسی در دانشگاه ماینتس، معتقد است سیاست «دیوار آتش» هیچگاه بهطور کامل و یکدست اجرا نشده است. او در ارزیابی این سیاست، تنها به نتایج انتخاباتی توجه ندارد، بلکه حفاظت از دموکراسی را نیز یکی از اهداف اصلی آن میداند.
وورتمن در گفتوگو با تاگسشاو هشدار داده است که پس از انتخابات زاکسنآنهالت، حفاظت از نهادهای دموکراتیک بیش از هر زمان دیگری اهمیت دارد. از این منظر، «دیوار آتش» یک پرسش اساسی برای دموکراسی ایجاد میکند: در برابر یک حزب راستگرای افراطی که آرای بالایی به دست آورده، باید حفاظت از دموکراسی را در اولویت قرار داد یا به خواست رأیدهندگان احترام گذاشت؟
در زاکسنآنهالت، اداره حفاظت از قانون اساسی، AfD را یک حزب «راستگرای افراطی تثبیتشده» ارزیابی کرده است. با این حال، این حزب در انتخابات ایالتی ۴۳.۸ درصد آرا را به دست آورد و با فاصله زیادی پیروز شد.
وورتمن میان نتیجه انتخابات و همکاری سیاسی با AfD تفاوت قائل است. به گفته او، رأی مردم در این انتخابات بهروشنی ثبت شده است، اما این بهخودیخود به معنای ضرورت همکاری احزاب با AfD نیست.
رأی مردم تنها معیار دموکراسی نیست
احزاب پوپولیست مانند AfD معمولاً «خواست رأیدهندگان» یا آنچه «اراده مردم» مینامند را یکی از معیارهای اصلی دموکراسی معرفی میکنند. فیلیپ آدورف با این برداشت مخالف است. او برای توضیح دیدگاه خود به مثالی اشاره میکند که در آن دو گرگ و یک گوسفند درباره غذای شام تصمیم میگیرند. در این مثال، تصمیم اکثریت ممکن است به بهای از بین رفتن حقوق اقلیت تمام شود.
به گفته آدورف، در یک دموکراسی لیبرال، رأی اکثریت تنها معیار تصمیمگیری نیست. حقوق و آزادیهای فردی نیز باید در برابر خواست اکثریت حفظ شوند.
او تأکید میکند که یکی از پایههای دموکراسی لیبرال، وجود محدودیتهایی برای قدرت سیاسی و نظارت از سوی دادگاههای مستقل است. به گفته آدورف، به همین دلیل دولتهای پوپولیست اغلب در نخستین گام تلاش میکنند استقلال دادگاهها و نهادهای قضایی را تضعیف کنند.
آیا مرتس با تضعیف «دیوار آتش» ضعیفتر میشود؟
بحث درباره آینده سیاست عدم همکاری با AfD تنها به این سیاست محدود نمیشود و میتواند بر جایگاه فریدریش مرتس در حزب دموکرات مسیحی (CDU) نیز تأثیر بگذارد.
فیلیپ آدورف معتقد است اگر CDU در دوره صدراعظمی مرتس بهتدریج از این موضع فاصله بگیرد و به سمت سیاستی متفاوت حرکت کند، جایگاه سیاسی مرتس نیز میتواند بهشدت تضعیف شود.
در برخی مناطق آلمان، پیش از این نمونههایی از همکاری میان CDU و AfD دیده شده است. به گفته آدورف، اگر در زاکسنآنهالت نیز اعضای CDU به این نتیجه برسند که میتوانند از اولریش زیگموند، نامزد AfD برای نخستوزیری ایالت، حمایت کنند، این وضعیت میتواند بیش از پیش از اعتبار سیاسی مرتس بکاهد.
اما کنستانتین وورتمن خطر اصلی را نه در آینده سیاسی مرتس، بلکه در تقویت موقعیت AfD میبیند. او هشدار میدهد که کنار گذاشتن سیاست عدم همکاری با این حزب میتواند CDU را به سمت مواضعی سوق دهد که تاکنون از آنها فاصله داشته است.
احزاب پوپولیست از همکاری با دولتها چه سودی میبرند؟
وورتمن از کسانی که سیاست «دیوار آتش» را شکستخورده میدانند، میخواهد به شواهد و مطالعات موجود درباره پیامدهای همکاری با احزاب پوپولیست توجه کنند.
به گفته او، همه مطالعاتی که در این زمینه انجام شدهاند، «یکصدا نشان دادهاند» که احزاب پوپولیستی پس از ورود به دولت، معمولاً با قدرت بیشتری از دولت خارج میشوند. در مقابل، احزابی که با آنها همکاری میکنند، از این همکاری آسیب میبینند و حمایت سیاسی خود را از دست میدهند.
