داشتن مدرک دانشگاهی معتبر، سالها تحصیل و تجربه کاری، همیشه به معنای دستیابی به شغلی متناسب با تخصص و آیندهای باثبات نیست. این مسئله برای شماری از مهاجران تحصیلکرده در آلمان و دیگر کشورهای اروپایی به یکی از چالشهای مهم زندگی حرفهای تبدیل شده است. برخی با وجود بهرسمیتشناختهشدن مدارک تحصیلی و داشتن سابقه کاری، در مشاغلی پایینتر از سطح تخصص خود فعالیت میکنند؛ برخی دیگر به قراردادهای کوتاهمدت، پروژههای محدود و درآمدهای نامنظم وابستهاند.
در میان مهاجران تحصیلکرده، بهویژه کسانی که در حوزههای فرهنگی، هنری، ادبی و رسانهای فعالیت دارند، همواره این پرسش مطرح است که آیا ادامه فعالیت در حوزه تخصصی همچنان بهترین راه برای دستیابی به آیندهای باثبات در اروپا است یا باید به تغییر مسیر شغلی و یادگیری حرفهای دیگری فکر کرد.
شکاف میان تحصیلات و موقعیت شغلی مهاجران در اروپا
آمارهای اداره آمار اتحادیه اروپا (یورواستات) نشان میدهد که فاصله میان سطح تحصیلات و موقعیت شغلی، به تجربههای فردی محدود نیست. بر اساس دادههای سال ۲۰۲۵، ۴۱.۴ درصد از شهروندان کشورهای خارج از اتحادیه اروپا که در کشورهای عضو زندگی میکنند، با وجود داشتن تحصیلات دانشگاهی، در مشاغلی پایینتر از سطح تحصیلات خود مشغول به کار هستند. این میزان در میان افرادی که خارج از اتحادیه اروپا متولد شدهاند، ۳۵.۷ درصد است.
زنان متولد خارج از اتحادیه اروپا بیشتر از مردان با این وضعیت روبهرو هستند. بر اساس این آمار، ۳۷.۷ درصد از زنان در برابر ۳۳.۷ درصد از مردان در مشاغلی پایینتر از سطح تحصیلات خود کار میکنند. در آمارهای بازار کار، به این وضعیت «بیشصلاحیتی شغلی» گفته میشود؛ یعنی سطح تحصیلات فرد بالاتر از سطح مورد نیاز شغل اوست. البته میزان این پدیده در کشورهای اروپایی متفاوت است و در آلمان، اختلاف میان زنان و مردان از نظر اشتغال در مشاغلی پایینتر از سطح تحصیلاتشان نسبتاً کم است.
کار پروژهای، درآمد نامنظم و فشار هزینههای زندگی
بخش فرهنگی و هنری از جمله حوزههایی است که بسیاری از شاغلان آن با درآمدهای نامنظم و شرایط کاری ناپایدار روبهرو هستند. داشتن تحصیلات دانشگاهی و تجربه حرفهای در این حوزه لزوماً به معنای دسترسی به قراردادهای دائمی یا درآمد کافی نیست. بخشی از فعالیتها به بودجه پروژهها و حمایت مالی نهادها وابسته است و با پایان یک پروژه، ادامه همکاری یا تأمین درآمد ممکن است با ابهام روبهرو شود.
بر اساس آمار اداره فدرال آمار آلمان، در سال ۲۰۲۴ حدود یک میلیون و ۳۰۰ هزار نفر در مشاغل فرهنگی فعالیت داشتند. حدود ۳۳ درصد آنان خوداشتغال بودند؛ در مقایسه، این سهم در میان همه شاغلان آلمان حدود ۹ درصد بود. همچنین نزدیک به یکسوم شاغلان فرهنگی کمتر از ۱۵۰۰ یورو درآمد خالص ماهانه داشتند. این آمار به مهاجران محدود نمیشود، اما نشان میدهد که درآمد پایین و خوداشتغالی در بخش فرهنگی نسبتاً گسترده است.
در کنار این شرایط، افزایش هزینههای زندگی فشار بیشتری بر خانوارها وارد میکند. نرخ تورم آلمان در اکتبر ۲۰۲۶ نسبت به ماه مشابه سال قبل ۲.۸ درصد بود. پایینآمدن نرخ تورم به معنای ارزانشدن کالاها و خدمات نیست، بلکه نشان میدهد قیمتها با سرعت کمتری نسبت به گذشته افزایش یافتهاند. برای افرادی که درآمد ثابتی ندارند یا با قراردادهای نیمهوقت و پروژهای کار میکنند، تأمین هزینه مسکن، مخارج روزمره و هزینههای فرزندان میتواند دشوارتر باشد.
آیا آموزش حرفهای راهی برای رسیدن به شغل باثباتتر است؟
در چنین شرایطی، برخی مهاجران تحصیلکرده به تغییر مسیر حرفهای فکر میکنند. برای مثال، ممکن است فردی با مدرک دانشگاهی در رشته ادبیات، هنر یا علوم اجتماعی تصمیم بگیرد بهجای ادامه فعالیت در حوزه تخصصی خود، آموزش حرفهای را در رشته باغبانی، مشاغل فنی یا دیگر حرفههای مورد نیاز بازار کار آغاز کند. چنین تصمیمی همیشه بر پایه علاقه به یک رشته تازه نیست. برای برخی، دستیابی به درآمد منظمتر و امکان برنامهریزی مطمئنتر برای آینده خانواده اهمیت بیشتری دارد.
در برخی از این حرفهها، بازار کار آلمان با کمبود نیروی ماهر روبهرو است. برای نمونه، پژوهش مؤسسه اقتصاد آلمان (IW) نشان میدهد که در سال ۲۰۲۵ بهطور میانگین بیش از ۱۲ هزار فرصت شغلی برای نیروی ماهر در بخش باغبانی وجود داشته و کمبود نیروی متخصص در این بخش حدود ۴۸۰۰ نفر برآورد شده است. بخش طراحی و نگهداری فضای سبز و زمینهای ورزشی بیشترین سهم را در این کمبود داشته است. این وضعیت حتی خارج از فصل پررونق باغبانی نیز ادامه داشته است.
بر اساس اطلس دستمزد آژانس فدرال کار آلمان، میانه دستمزد ناخالص ماهانه برای نیروی ماهر در حرفه باغبانی و طراحی فضای سبز (Garten- und Landschaftsbau) حدود ۳۴۳۱ یورو است. این رقم بر اساس اشتغال تماموقت محاسبه شده و به معنای درآمد خالص یا تضمین استخدام دائمی نیست. افزون بر این، شرایط کاری و میزان فعالیت در شاخههای مختلف باغبانی یکسان نیست و برخی از این مشاغل به فصلهای خاصی از سال وابستگی دارند.
مدرک دانشگاهی یا مهارت حرفهای؛ کدام مسیر آینده بهتری دارد؟
آمارها نشان میدهد که نه مدرک دانشگاهی بهتنهایی تضمینکننده آینده شغلی باثبات است و نه آموزش حرفهای لزوماً تضمینی برای دستیابی به آن. آنچه در انتخاب مسیر شغلی اهمیت دارد، تناسب تواناییها و تجربه فرد با فرصتها و نیازهای بازار کار است. بنابراین، برای مهاجران تحصیلکرده، بهترین مسیر لزوماً ادامه فعالیت در رشته دانشگاهی یا تغییر کامل حرفه نیست، بلکه یافتن موقعیتی است که در آن بتوانند از دانش، مهارت و تجربه خود بهدرستی استفاده کنند.