چرا موقع استرس دل‌درد می‌گیریم و چه باید بکنیم؟

ساعتی پیش از یک امتحان مهم یا یک گفت‌وگوی دشوار، ناگهان شکم شروع به پیچیدن می‌کند. برخی افراد در چنین موقعیت‌هایی به شدت بی‌اشتها می‌شوند و برخی دیگر مدام نیاز به رفتن به دستشویی پیدا می‌کنند. در بررسی‌های علمی و پزشکی به قلم لیلیان رایتر، دلیل این اتفاق به ارتباط تنگاتنگ میان مغز و دستگاه گوارش نسبت داده شده است؛ ارتباطی که باعث می‌شود تنش‌های روحی مستقیماً در شکم احساس شوند.

محور روده-مغز و نقش کلیدی عصب واگ

در دیواره مری، معده و روده میلیون‌ها سلول عصبی وجود دارد که در مجموع «سیستم عصبی روده» را تشکیل می‌دهند. این سیستم وظیفه کنترل عضلات گوارشی و حرکت غذا را به صورت مستقل بر عهده دارد تا مغز مجبور نباشد هر حرکت را به تنهایی هدایت کند. با این حال، مغز و روده از طریق «عصب واگ» (Vagusnerv) که از ساقه مغز تا شکم امتداد دارد، دائماً در حال تبادل پیام هستند. متخصصان این ارتباط دوطرفه را «محور روده-مغز» می‌نامند؛ مسیری که سیگنال‌های عصبی را میان این دو ارگان رد و بدل می‌کند، در حالی که پیام‌های مربوط به درد از طریق نخاع به مغز می‌رسند.

تأثیر مستقیم استرس بر حرکات معده و روده

بدن انسان در مواجهه با فشار زمانی، مشاجره یا ترس، واکنش استرسی نشان می‌دهد که علاوه بر افزایش ضربان قلب و فشار خون، حرکات دستگاه گوارش یا «تحرک گوارشی» را تغییر می‌دهد. استرس باعث می‌شود عضلات روده بزرگ سریع‌تر و شدیدتر منقبض شوند. در نتیجه، مواد دفعی سریع‌تر حرکت کرده و روده فرصت کافی برای جذب آب پیدا نمی‌کند که پیامد آن بروز اسهال است. در مقابل، استرس سرعت تخلیه معده را کاهش می‌دهد و به همین دلیل برخی افراد دچار احساس سنگینی و پری معده می‌شوند. همچنین در شرایط پرتنش، حساسیت مغز به پیام‌های عصبی بالا می‌رود و حتی کشش‌های عادی ناشی از گاز یا غذا در معده به عنوان درد تلقی می‌شوند.

مرز میان استرس موقت و بیماری‌های جدی

اگر دل‌درد و اسهال تنها در موقعیت‌های استرس‌زا رخ دهند و پس از آن برطرف شوند، استرس عامل اصلی است. اما در صورت تکرار مداوم این علائم، معاینه پزشکی ضروری است تا احتمالاتی مانند عدم تحمل غذایی، «معده تحریک‌پذیر» یا «سندرم روده تحریک‌پذیر» بررسی شوند؛ به‌ویژه زمانی که مشکلات گوارشی بیش از سه ماه طول بکشند و زندگی روزمره را مختل کنند. در صورت بروز دردهای شدید، مشاهده خون در مدفوع، تب بالا، مشکلات گردش خون یا اسهالی که بیش از دو روز ادامه یابد، باید فوراً به پزشک مراجعه کرد.

تکنیک‌های آرام‌سازی مثل پیاده‌روی و نفس عمیق

برای کاهش دل‌دردهای ناشی از هیجان، تنفس عمیق و آرام — دم از طریق بینی و بازدم طولانی‌تر از راه دهان یا بینی — می‌تواند عصب واگ را تحریک کرده و ضربان قلب و تنش را کاهش دهد. پیاده‌روی کوتاه در هوای آزاد نیز در این زمینه مؤثر است. برای افرادی که مکرراً دچار این مشکل می‌شوند، تمرین‌های منظم «آرام‌سازی پیشرونده عضلانی» و «تمرین اتوژنیک» که به صورت آنلاین قابل یادگیری هستند، توصیه می‌شود. در آلمان بسیاری از «شرکت‌های بیمه درمانی» هزینه‌های شرکت در دوره‌های معتبر مدیریت استرس را به طور کامل یا جزئی پوشش می‌دهند.

راهکارهای خانگی و اصلاح سبک تغذیه

استفاده از کیسه آب گرم یا «بالشتک‌های پرشده از دانه‌های گیاهی» روی شکم به رفع گرفتگی‌ها کمک می‌کند، به شرطی که بیش از حد داغ نباشند. نوشیدن دمنوش‌های گیاهی مانند بابونه، انیسون، رازیانه یا زیره و مصرف آب کافی هنگام اسهال بسیار مفید است. همچنین در شرایط پرتنش باید از تند غذا خوردن که باعث بلعیدن هوا و نفخ می‌شود خودداری کرد، لقمه را به خوبی جوید و پیش از موقعیت‌های استرس‌زا، مصرف قهوه، الکل و غذاهای چرب را کنار گذاشت.