در ادامه بیستوششمین جشنواره بینالمللی ادبیات برلین، روز دوشنبه ۷ سپتامبر ۲۰۲۶ برنامه «سیاست در تبعید؛ دموکراسی از دور» در مرکز مستندسازی فرار، اخراج و آشتی برلین برگزار شد. این برنامه به تجربه نویسندگان و هنرمندانی اختصاص داشت که به دلایل سیاسی و اجتماعی ناگزیر به ترک سرزمین خود شدهاند. در میان شرکتکنندگان، مریم میترا و راضیه کریمی، دو شاعر از افغانستان، حضور داشتند و از تجربه تبعید، مهاجرت، نوشتن و پیوند با وطن سخن گفتند.
بیستوششمین جشنواره بینالمللی ادبیات برلین از ۳ تا ۱۲ سپتامبر با حضور بیش از ۱۰۰ نویسنده از حدود ۴۰ کشور برگزار می شود و موضوعاتی مانند جنگ و بحران، تبعید، آزادی، دموکراسی و هویت را در بخشهای مختلف خود دنبال می کند.
ادبیات در تبعید؛ گفتوگویی درباره نوشتن و ایستادگی
برنامه سیاست در تبعید ساعت ۶ عصر آغاز شد و بخش نخست آن با عنوان «صداهایی برای دموکراسی؛ کسی که مبارزه نمیکند، از پیش باخته است» برگزار شد. مریم میترا در کنار آسلی اردوغان و استلا گایتانو در یک پنل حضور داشت. گفتوگو به شکل پرسش و پاسخ پیش رفت و مجری برنامه با طرح پرسشهایی درباره تبعید، آزادی، فعالیت اجتماعی و تجربه زندگی دور از وطن، زمینه را برای روایتهای شخصی سه نویسنده فراهم کرد. زبان برنامه آلمانی و انگلیسی بود و ترجمه همزمان نیز ارائه شد.
پس از پایان پنل، برنامه در چند فضای مختلف مرکز مستندسازی ادامه یافت و مخاطبان میتوانستند میان سالنها حرکت کنند و به بخشهای مختلف برنامه، از جمله شعرخوانی و اجراهای ادبی، دسترسی داشته باشند.
مریم میترا؛ «نوشتن و شعر به زندگی من دوباره معنا داد»
مریم میترا، شاعر، روزنامهنگار و فعال حقوق زنان از افغانستان، در جریان این گفتوگو از رابطه خود با ادبیات و تجربه زندگی در تبعید سخن گفت. او در بخشی از صحبتهایش تأکید کرد که نویسندگی و شعر برای او معنای دوبارهای به زندگی داده است. میترا همچنین درباره سیاسیشدن نوشتههایش گفت: «برای من، نویسندگی سیاسی و نوشتن درباره سیاست یک انتخاب نبود؛ من باید علیه سیاستهای اشتباه مینوشتم.»
او در بخش دیگری از پاسخهایش جملهای تأثیرگذار درباره افغانستان بیان کرد: «I miss my version who I was in Afghanistan»؛ جملهای که نشان میداد دلتنگی او تنها برای سرزمین افغانستان نیست، بلکه برای بخشی از هویت و زندگی گذشتهاش نیز است.
میترا در افغانستان در حوزه روزنامهنگاری و فعالیتهای فرهنگی کار کرده و در برلین نیز به فعالیت ادبی خود ادامه داده است. نخستین مجموعه شعر او با عنوان «زندگی در حاشیه» در سال ۲۰۱۳ به زبان فارسی منتشر شد و مجموعه دوزبانه «من خشم باد را دیدهام» در سال ۲۰۲۳ انتشار یافت.
راضیه کریمی؛ وقتی شعر روایت مهاجرت و تبعید شد
یکی از بخشهای قابل توجه برنامه، شعرخوانی راضیه کریمی بود. کریمی در بخش «The Poetry Project» در کنار دو شاعر دیگر، بهادین آکان و علی الزعیم، به نوبت شعرهای خود را به زبانهای مادریشان خواندند و پس از هر خوانش، شعر به زبان آلمانی ترجمه شد. اشعار راضیه کریمی بیشتر درباره مهاجرت، تبعید و تجربه زندگی دور از وطن بود و فضای عاطفی شعرهای او باعث شد واکنش احساسی در میان شماری از شنوندگان نیز دیده شود.
راضیه کریمی، حقوقدان و شاعر از افغانستان است. او در افغانستان در فعالیتهای داوطلبانه برای حمایت از خانوادههای نیازمند و کودکان بدون سرپرست مشارکت داشت و همراه با دو دوستش کارگاهی برای صنایع دستی زنان ایجاد کرد. او این طرح را میخواهد در آلمان نیز ادامه داده و در سطح بینالمللی گسترش دهد. کریمی اکنون در برلین عضو گروه هنری «خورشید» است، برنامههای فرهنگی برگزار میکند و در سازمان YAAR نیز در حمایت از جامعه مهاجر فعالیت داوطلبانه دارد.
از افغانستان تا ایران؛ ادبیات، تبعید و صدای آزادی
برنامه ۷ سپتامبر، روایت افغانستان را در کنار تجربه نویسندگان و هنرمندان دیگری از کشورهای مختلف قرار داد و نشان داد که موضوع تبعید چگونه از مرزهای یک کشور فراتر میرود. در همین چارچوب، جشنواره بینالمللی ادبیات برلین برنامه دیگری را نیز به ایران اختصاص داده است. برنامه «آیا آزادی در پایان میماند؟؛ شبی برای ایران» قرار است روز جمعه ۱۱ سپتامبر ۲۰۲۶ برگزار شود و نویسندگان، شاعران، روزنامهنگاران و هنرمندان ایرانی و مرتبط با ایران درباره آزادی، تحولات ایران و نقش ادبیات و هنر در این شرایط گفتوگو کنند.
در این برنامه چهرههایی از جمله شیدا بازیار، رونیا عثمان، دانیلا سپهری، آیدین حلیمی، مهتاب یغما، میشل عبداللّاهی، علی فتاحنژاد، امید نوریپور و بهراد علیکناری حضور خواهند داشت. این شب با همکاری PEN Berlin برگزار میشود و علاوه بر گفتوگو و خوانش ادبی، اجرای موسیقی نیز در برنامه قرار دارد. به این ترتیب، جشنواره در کنار روایت افغانستانیهای در تبعید، بستری برای شنیدهشدن روایتهای ایرانی و بحث درباره آزادی، مهاجرت و مقاومت فرهنگی نیز فراهم کرده است.
